Cẩm nang an toàn số: 10 nguyên tắc người dân cần biết để tự bảo vệ mình trên không gian mạng

Trong bối cảnh các hoạt động giao dịch, thanh toán, liên lạc và sử dụng dịch vụ công ngày càng được thực hiện trên môi trường số, bảo vệ tài khoản và thông tin cá nhân trở thành yêu cầu thiết yếu đối với mỗi người dân. Chỉ một mật khẩu yếu, một lần cung cấp mã OTP hoặc một cú nhấp vào đường link giả mạo cũng có thể khiến tài khoản và tài sản đứng trước nguy cơ bị chiếm đoạt. Trang bị những kỹ năng an toàn số cơ bản sẽ giúp người dân chủ động phòng ngừa rủi ro và sử dụng Internet an toàn hơn.

1. Đặt mật khẩu mạnh, không dùng chung cho nhiều tài khoản

Mật khẩu là lớp bảo vệ đầu tiên của tài khoản trực tuyến. Người dân nên sử dụng mật khẩu có độ dài phù hợp, kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt; tránh sử dụng những thông tin dễ đoán như ngày sinh, số điện thoại, tên thành viên gia đình.

Đặc biệt, không nên sử dụng một mật khẩu cho nhiều tài khoản. Nếu một tài khoản bị lộ thông tin đăng nhập, các tài khoản khác sử dụng cùng mật khẩu cũng có thể bị đối tượng xấu tiếp cận.

Đối với những tài khoản quan trọng như email, ngân hàng, mạng xã hội, cần ưu tiên sử dụng mật khẩu riêng và thay đổi ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

2. Bật xác thực hai lớp

Xác thực hai lớp (2FA) tạo thêm một lớp bảo vệ bên cạnh mật khẩu. Khi đăng nhập trên thiết bị hoặc môi trường mới, người dùng phải thực hiện thêm bước xác minh.

Người dân nên kích hoạt 2FA đối với email, mạng xã hội và các tài khoản quan trọng nếu dịch vụ hỗ trợ. Đây là một trong những biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả để hạn chế nguy cơ tài khoản bị chiếm quyền kiểm soát khi mật khẩu bị lộ.

Ảnh minh họa: Kích hoạt xác thực hai lớp giúp tăng thêm một lớp bảo vệ cho các tài khoản trực tuyến.

3. Tuyệt đối không cung cấp mã OTP

Mã OTP là thông tin bảo mật. Người dân không cung cấp mã OTP cho bất kỳ ai qua điện thoại, tin nhắn, mạng xã hội hoặc các hình thức liên lạc khác.

Cơ quan nhà nước, ngân hàng hay tổ chức cung cấp dịch vụ uy tín không yêu cầu người dân đọc mã OTP cho người khác để “xác minh tài khoản”, “hủy giao dịch” hoặc “nhận tiền”.

Nếu nhận được yêu cầu cung cấp OTP bất thường, cần dừng giao dịch và kiểm tra trực tiếp trên ứng dụng hoặc liên hệ với đơn vị cung cấp dịch vụ qua kênh chính thức.

4. Bảo vệ tài khoản ngân hàng

Không đăng nhập tài khoản ngân hàng từ những đường link được gửi qua tin nhắn hoặc mạng xã hội khi chưa xác minh nguồn gốc.

Người dân cần kiểm tra kỹ thông tin người nhận trước khi chuyển tiền, không thực hiện giao dịch theo yêu cầu của người lạ và không cho người khác mượn, sử dụng tài khoản ngân hàng của mình.

Khi phát hiện giao dịch bất thường, cần liên hệ ngay với ngân hàng để được hỗ trợ và thực hiện các biện pháp bảo vệ tài khoản cần thiết.

5. Bảo vệ Facebook, Zalo và các tài khoản mạng xã hội

Mạng xã hội chứa nhiều thông tin cá nhân có giá trị như hình ảnh, số điện thoại, danh sách bạn bè, thông tin gia đình và công việc. Đây cũng có thể là nguồn dữ liệu bị lợi dụng để giả danh, lừa đảo hoặc tạo nội dung Deepfake.

Người dân nên thiết lập chế độ riêng tư phù hợp, hạn chế công khai thông tin cá nhân và bật xác thực hai lớp. Không đăng nhập tài khoản trên thiết bị lạ hoặc cung cấp mã xác minh cho người khác.

Ảnh minh họa: Chủ động bảo vệ tài khoản mạng xã hội, hạn chế công khai thông tin cá nhân và kích hoạt các tính năng bảo mật.

6. Cẩn trọng khi chia sẻ ảnh CCCD và thông tin cá nhân

Không nên gửi ảnh CCCD, giấy tờ tùy thân, tài khoản ngân hàng hoặc các thông tin cá nhân quan trọng cho người không rõ danh tính.

Trước khi cung cấp thông tin, cần xác định rõ ai yêu cầu, yêu cầu để làm gì và có thực sự cần thiết hay không. Đặc biệt, không đăng công khai ảnh giấy tờ tùy thân trên mạng xã hội.

7. Kiểm tra trước khi cài đặt ứng dụng

Chỉ cài ứng dụng từ các kho ứng dụng chính thức hoặc nguồn được cơ quan, tổ chức cung cấp xác nhận.

Đặc biệt cảnh giác với những người yêu cầu cài ứng dụng để “hỗ trợ nhận tiền”, “xác minh tài khoản”, “làm thủ tục”, “hỗ trợ kỹ thuật” hoặc “điều tra”.

Không cấp quyền truy cập không cần thiết cho ứng dụng, nhất là quyền đọc tin nhắn, điều khiển thiết bị, trợ năng hoặc truy cập dữ liệu nhạy cảm.

8. Kiểm tra kỹ đường link trước khi truy cập

Không nhấp vào đường link được gửi từ nguồn không rõ ràng. Khi nhận được thông báo liên quan đến ngân hàng, cơ quan nhà nước hoặc dịch vụ trực tuyến, người dân nên tự truy cập website hoặc ứng dụng chính thức thay vì sử dụng đường link được gửi kèm tin nhắn.

Các website giả mạo thường sử dụng tên miền hoặc giao diện gần giống trang chính thức để đánh lừa người dùng.

9. Làm gì khi nghi tài khoản bị xâm nhập?

Nếu phát hiện tài khoản có hoạt động bất thường, cần nhanh chóng đổi mật khẩu, đăng xuất khỏi các thiết bị không nhận diện được và kích hoạt xác thực hai lớp.

Trường hợp liên quan đến tài khoản ngân hàng, cần liên hệ ngay với ngân hàng để kiểm tra và thực hiện biện pháp bảo vệ. Đồng thời, lưu giữ tin nhắn, số điện thoại, đường link và các thông tin liên quan để phục vụ việc xác minh khi cần thiết.

10. Điện thoại xuất hiện ứng dụng lạ: Không chủ quan

Nếu điện thoại tự xuất hiện ứng dụng không rõ nguồn gốc, hoạt động bất thường hoặc liên tục xuất hiện yêu cầu cấp quyền đáng ngờ, người dùng cần kiểm tra ngay danh sách ứng dụng đã cài đặt và gỡ bỏ ứng dụng không xác định nếu an toàn để thực hiện.

Trường hợp nghi ngờ thiết bị đã bị kiểm soát, không tiếp tục đăng nhập ngân hàng hoặc thực hiện giao dịch quan trọng trên thiết bị đó. Có thể sử dụng một thiết bị an toàn khác để thay đổi mật khẩu và liên hệ đơn vị cung cấp dịch vụ để được hỗ trợ.

An toàn số bắt đầu từ những thói quen nhỏ

Không có biện pháp nào có thể loại bỏ hoàn toàn mọi rủi ro trên không gian mạng. Tuy nhiên, những thói quen đơn giản như đặt mật khẩu mạnh, bật xác thực hai lớp, không cung cấp OTP, kiểm tra đường link, hạn chế chia sẻ thông tin cá nhân và xác minh trước khi giao dịch sẽ tạo thêm một lớp bảo vệ quan trọng cho mỗi người.

Trong môi trường số, nguyên tắc cần ghi nhớ là: Không tin ngay – không bấm vội – không cung cấp thông tin – luôn xác minh trước khi thực hiện.

Chủ động trang bị kỹ năng an toàn số không chỉ giúp bảo vệ tài khoản, tài sản và thông tin cá nhân của mỗi người mà còn góp phần xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh và đáng tin cậy.
BBT